Τρίτη 12 Νοεμβρίου 2019
Η γεωμορφολογία της δυτικής Μακεδονίας επηρέασε  το κλίμα, τη χλωρίδα και την πανίδα, καθώς και την οικονομία, την κοινωνία και την ιστορία της περιοχής. Τρεις παράλληλες οροσειρές, από τον Βορρά προς τον Νότο, διασταυρώνονται με άλλες δύο, από τα δυτικά προς τα ανατολικά,  ενώ τα δυσπρόσιτα υψίπεδα που περικλείονται αποκτούν διόδους επικοινωνίας μέσω της ιδιόμορφης ροής του Αλιάκμονα.
 
Κτηνοτρόφοι, έμποροι, μετανάστες, πρόσφυγες και εξεγερμένοι κινούνταν διαρκώς ανάμεσα σε βουνά και πεδιάδες, στο πλαίσιο μιας ορεινής οικονομίας, κοινωνίας και πολιτισμού. Η παραδοσιακή κοινωνία της δυτικής Μακεδονίας δεχόταν  συχνά αναταράξεις, καθώς  η περιοχή εντασσόταν στους στρατηγικούς σχεδιασμούς των ισχυρών δυνάμεων κάθε περιόδου. Νέες φιλοπρόοδες ιδέες, εθνικά οράματα και πολιτικές  επιδιώξεις συναντούσαν τα ποικίλα κοινωνικά και οικονομικά προβλήματα, και έτσι ο τόπος αποτέλεσε διαχρονικά πεδίο έντονων πολεμικών συγκρούσεων και πολιτικών αντιπαραθέσεων.
 
Κεντρική θέση μέσα σε αυτή την πολύπλοκη χωρο-κοινωνική πραγματικότητα κατέχει ο Γράμμος. Ένας μεγάλος ορεινός όγκος, στο σταυροδρόμι σημαντικών εμπορικών οδών, σε μια περιοχή που αποτελεί σημείο συνάντησης για διαφορετικά έθνη –και σήμερα διαφορετικά κράτη–, η οποία, από τα τέλη του 19ου αιώνα έως το τέλος του Εμφυλίου Πολέμου, έζησε, συχνά με δραματικό τρόπο, τις αβεβαιότητες, τις συγκρούσεις και τις αλλαγές της εποχής.
 
  • Από τις αρχές  του 20ού αιώνα μέχρι τον Μεσοπόλεμο
 
Στο γύρισμα του αιώνα
Στις αρχές του 20ού αιώνα η  κοινωνία  της δυτικής Μακεδονίας βρίσκεται σε βαθιά κρίση, λόγω των  φορολογικών και άλλων οικονομικών προβλημάτων, αλλά και της διάσπασης του ορθόδοξου στοιχείου μετά τη δημιουργία της βουλγαρικής Εξαρχικής Εκκλησίας (1870). Η διευρυμένη συμμετοχή στη διοίκηση των κοινοτήτων αναδεικνύει ποικίλες  κοινωνικές δυνάμεις με  ισχυρές εκσυγχρονιστικές τάσεις, που επιδίδονται στην ίδρυση σχολείων, συλλόγων κ.λπ. και οδηγεί σε κοινωνικές ανακατατάξεις, καθώς οι τοπικές συσσωματώσεις μετατρέπονται σε παρατάξεις με εθνικό χαρακτήρα.
 
Τα χρόνια αυτά η κοινωνία βρέθηκε αντιμέτωπη με το ζήτημα του εθνικού της μέλλοντος. Το καλοκαίρι του 1903 η εξέγερση  του Ίλιντεν στην οποία μετείχαν σλαβόφωνοι της περιοχής (σήμερα γιορτάζεται   ως εθνική επέτειος στο κράτος της Βόρειας Μακεδονίας), παρότι ηττήθηκε από την οθωμανική εξουσία, ανέδειξε τις εθνοτικές αντιθέσεις. Στη συνέχεια,  το ένοπλο δίκτυο των βουλγαρικών επιτροπών (κομιτάτων) δεν κατόρθωσε να αποσπάσει την πλειονότητα των Δυτικομακεδόνων από το Οικουμενικό Πατριαρχείο και την ελληνική εθνική κοινότητα. Το γεγονός αυτό είχε αποφασιστική σημασία, όταν ρίχτηκαν στη μάχη ελληνικά ανταρτικά σώματα. Η αναμέτρηση, που ονομάστηκε Μακεδονικός Αγώνας (1904-1908), υπήρξε πολυεπίπεδη και οι ανθρώπινες απώλειες μεγάλες. Ηγετικές του μορφές, όπως ο Παύλος Μελάς και ο Γεώργιος Τσόντος (καπετάν Βάρδας), απέκτησαν ακτινοβολία που ξεπέρασε τα όρια της περιοχής. Η σημασία του Μακεδονικού Αγώνα, σε επίπεδο ιδεολογικό, πολιτικό και κοινωνικό, μπορεί να θεωρηθεί, για τη Βόρεια Ελλάδα, αντίστοιχη με εκείνη της Επανάστασης του 1821 για όλη τη χώρα. 
 
Στα χρόνια των Βαλκανικών και του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου
Αν και η πολεμική αναμέτρηση αυτή καθαυτή είχε σύντομη διάρκεια, ειδικά στη δυτική Μακεδονία, οι Βαλκανικοί Πόλεμοι (1912-1913) αποτέλεσαν σοβαρή καμπή στην ιστορία της. Στο τέλος τους, η περιοχή υπαγόταν στο ελληνικό κράτος, συγκροτώντας τη Γενική Διοίκηση Κοζάνης-Φλώρινας. Τα σύνορα προς τα αλβανικά εδάφη δεν είχαν ακόμη οριοθετηθεί, ενώ η επικοινωνία με τη Σερβία ήταν βατή. Η αδυναμία του ελληνικού κράτους να πραγματοποιήσει  δημόσια έργα και να προχωρήσει σε ρυθμίσεις των ανοιχτών αγροτικών ζητημάτων δημιουργούσε σοβαρά προβλήματα. Την κακή κατάσταση επιδείνωνε η διατήρηση παλαιότερων και αναχρονιστικών πρακτικών, όπως οι αγγαρείες.
 
Το 1915 η περιοχή της Μακεδονίας αποτέλεσε θέατρο των μαχών του Α´ Παγκοσμίου Πολέμου αλλά και πεδίο εθνικών διεκδικήσεων, εκ μέρους της Βουλγαρίας. Από τα τέλη Αυγούστου 1916 τα βουλγαρικά στρατεύματα κατέλαβαν τα βόρεια του νομού Φλώρινας μέχρι και την Κορυτσά, ενώ προφυλακές έφτασαν και νοτιότερα. Γάλλοι και Ρώσοι τα απώθησαν μέχρι την περιοχή των Πρεσπών. Έως τη λήξη των επιχειρήσεων η περιοχή της δυτικής Μακεδονίας αποτελούσε τα μετόπισθεν του μακεδονικού μετώπου, υπό τον έλεγχο των Γάλλων.
 
Στα χρόνια του Εθνικού Διχασμού (1915-1917), το κλίμα της ανασφάλειας εντάθηκε. Σε στρατιωτικό επίπεδο, τις περιοχές νότια των σημερινών νομών Γρεβενών και Κοζάνης διέσχιζε η ουδέτερη ζώνη που χώριζε τους Συμμάχους της Αντάντ από την ελληνική διοίκηση. 
 
Η εποχή του Μεσοπολέμου
Οι ανταλλαγές πληθυσμών που ακολούθησαν τον Α´ Παγκόσμιο Πόλεμο αποκατέστησαν τη δημογραφική ισορροπία. Ωστόσο, μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή προέκυψε το ζήτημα της εγκατάστασης προσφύγων από τον Πόντο.
 
Στο πλαίσιο αυτό, η αγροτική αποκατάσταση αποδείχτηκε δύσκολη. Σοβαρά προβλήματα ταλάνιζαν τους γεωργούς: η καθυστέρηση της αποξήρανσης του έλους Σαρί-γκιολ (νομός Κοζάνης) και της διανομής των παλαιών τσιφλικιών, οι ανεπαρκείς κλήροι των ντόπιων, οι υψηλές τιμές των λιπασμάτων, η έλλειψη ζώων για όργωμα, οι ασθένειες των ζώων, οι ακρίδες, η παγωνιά και ο λίβας. Το ζήτημα των βοσκοτόπων παρέμενε ανοιχτό, ενώ  η ληστεία ήταν παρούσα μέχρι και τα μέσα της δεκαετίας του 1930. Ταυτόχρονα, κοινωνικές εντάσεις προκαλούσε η διοικητική ανεπάρκεια του ελληνικού κρατικού μηχανισμού.
 
Την ίδια περίοδο, ωστόσο, σημειώνεται μια σημαντική ανασυγκρότηση των επαρχιακών αστικών κέντρων. Ο ηλεκτροφωτισμός και η υδροδότηση προχωρούν, ενώ ταυτόχρονα πυκνώνουν εκπαιδευτικές δραστηριότητες, κοινωνικές εκδηλώσεις, επισκέψεις θεατρικών θιάσων και ποδοσφαιρικοί αγώνες. Το αίσθημα πατριωτισμού είναι έντονο και διαπερνάει την καθημερινότητα των κατοίκων.
 
 
  • Β΄ Παγκόσμιος, Κατοχή, Αντίσταση και Εμφύλιος
 
Η Μάχη της Πίνδου, Κατοχή και Αντίσταση
Με την έναρξη της ιταλικής επίθεσης εναντίον της Ελλάδας στις 28 Οκτωβρίου 1940, η δυτική Μακεδονία, και ειδικά ο Γράμμος μετατράπηκαν σε τμήμα του θεάτρου των επιχειρήσεων. Από τη δυτική Μακεδονία εκδηλώθηκε η μεγάλη ελληνική αντεπίθεση στις 14 Νοεμβρίου, με την οποία νικήθηκαν κατά κράτος οι ιταλικές δυνάμεις, προξενώντας αισθήματα ανάτασης σε όλη την Ευρώπη. Οι Δυτικομακεδόνες, όπως και οι υπόλοιποι Έλληνες, αγωνίστηκαν με πάθος  αυτή την κορυφαία εθνική στιγμή.
 
Η Κατοχή είναι μια περίοδος μεγάλων δεινών και για την περιοχή. Εκδηλώνεται αξιόλογη αντιστασιακή δράση και οι κάτοικοι υφίστανται σοβαρά αντίποινα από τις κατοχικές αρχές, ενώ εμφύλιες συγκρούσεις σημειώνονται ήδη από το 1943. Οι διεκδικήσεις της Βουλγαρίας (συμμάχου των δυνάμεων του Άξονα)  θα αποτελέσουν  μείζονα απειλή, καθώς η γειτονική χώρα προσπάθησε να διεισδύσει στην περιοχή και να επεκτείνει τη ζώνη κατοχής της από την ανατολική Μακεδονία προς τα δυτικά. Το τέλος του πολέμου βάζει τέρμα στις επιδιώξεις αυτές. Το 1944, η  δημιουργία της Λαϊκής Δημοκρατίας της Μακεδονίας, μέρους της ομόσπονδης Γιουγκοσλαβίας, θα αποτελέσει πηγή έντασης, η οποία ωστόσο θα κρατηθεί σε χαμηλό επίπεδο, στο πλαίσιο των καλών ελληνογιουγκοσλαβικών σχέσεων. Στα μεταπολεμικά χρόνια, η περιοχή συνιστά πλέον σύνορο ανάμεσα στους δυο κόσμους που έχουν διαμορφωθεί, της Δύσης και της Ανατολής. 
 
Ο Ελληνικός Εμφύλιος Πόλεμος
Μεγάλο μέρος των μαχών του Εμφυλίου Πολέμου (1946-1949) έλαβε χώρα στη δυτική Μακεδονία. Εδώ, η γεωμορφολογία, με τους μεγάλους  ορεινούς όγκους,  αλλά και η γειτνίαση με τα κομμουνιστικά κράτη της Γιουγκοσλαβίας και της Αλβανίας δημιουργούσαν συνθήκες ευνοϊκές για τον Δημοκρατικό Στρατό Ελλάδας (ΔΣΕ). Ο εξαιρετικά σκληρός και παρατεταμένος αγώνας επέφερε τεράστιες υλικές καταστροφές και ανθρώπινες απώλειες. Παράλληλα, οδήγησε σε μετακίνηση μέρους των τοπικών πληθυσμών, εξαιτίας τόσο των συγκρούσεων, όσο και της απόφασης του κράτους να τους απομακρύνει, προκειμένου να περιορίσει τις δεξαμενές ανεφοδιασμού και στρατολόγησης του ΔΣΕ. Το πρόγραμμα που εφαρμόστηκε, από το τέλος του 1948, για την επιστροφή των προσφύγων στις εστίες τους βελτίωσε σε κάποιο βαθμό την κατάσταση. Ωστόσο, η ανάκαμψη δεν ήταν πλήρης: η περιοχή δεν ανέκαμψε ποτέ πλήρως από τις δημογραφικές επιπτώσεις της τρομερής αυτής αναταραχής.
 
Στα σύνορα των δύο κόσμων, η Ελλάδα, και ειδικότερα η δυτική Μακεδονία και ο Γράμμος, είχαν τη μοίρα να αποτελέσουν το πρώτο πεδίο αυτής της καινούργιας, πλανητικής κλίμακας, μάχης·  ένα πεδίο όπου συνέκλιναν τεράστιες δυνάμεις, διεθνείς, στρατηγικές, ιδεολογικές. Ο ελληνικός Εμφύλιος  αποτελεί την πρώτη μεγάλη σύγκρουση του Ψυχρού Πολέμου και εντάσσεται στις αναμετρήσεις που διαμόρφωσαν τον σύγχρονο κόσμο. Χιλιάδες άνθρωποι πολέμησαν, τραυματίστηκαν, βρήκαν τον θάνατο, μετακινήθηκαν, ενώ τα τραύματα στην ελληνική κοινωνία ήταν βαθιά και έμειναν ανοιχτά για δεκαετίες.
 

 

Ιστορία